03 Eylül 2014 Çarşamba

Amed Surları

Kürdistanda Basının Tarihçesi

kurdistanda-basinin-tarihcesi

Kürtlere yönelik ilk yayın, 1898 yılında Kahire’de yayınlanan Kürdistan isimli gazetedir.
21 Haziran 2012 Perşembe 00:20

 Kürtlere yönelik ilk yayın, 1898 yılında Kahire’de yayınlanan Kürdistan isimli gazetedir. Gazeteyi yayınlayan Mikdat Midhat Bedirxan’ın Osmanlı yönetiminden gördüğü baskı üzerine, Kürdistan gazetesi, 6. sayısından itibaren Bedirxan Bey’in diğer oğlu Abdurrahman Bey tarafından Cenevre’de çıkarılmaya başlandı. Yayın merkezi Avrupa’ya geçtikten sonra, gazete sık sık yer değiştirdi. Gazetenin 6 ila 18. sayısı, 1898-1899’da Cenevre’de, 20 ila 23. sayısı 1899-1900’de Kahire’de, 24. sayısı 1900 yılında Londra’da, 25 ila 29. sayısı 1900-1901’de Folkstone’da, 30 ile 31 sayısı ise 1902 yılında Cenevre’de yayınlandı.

Bazı sayıları tamamen Kürtçe olmakla birlikte çoğu Kürtçe-Türkçe olan Kürdistan gazetesi, daha sonraları yasaklanmış olduğu halde gizli yollardan Kürdistan’a girdi. Bu gazete, Kürdistan’a ulaşmasının yanı sıra, Şam-Adana yörelerinde ve Avrupa’da da dağıtıldı. Osmanlı yönetimi, gazetenin dağıtılmasına karşı sert tedbirler aldı. Bu gazeteyi satın alanlara dahi, sert cezalar uygulamaya başladı. Sultan Abdülhamit, yapılan bu faaliyetlere bir son vermek için Mithat Bey’in Mısır’dan çıkarılmasını istedi. Fakat gazete yayınlanmaya devam etti. Merkezi Cenevre’ye taşındıktan sonra gazetenin içeriği daha radikalleşti. Bedirxan ailesinin çıkardığı diğer gazete ve dergiler şunlardır:



HAWAR DERGİSİ (Şam, 1932)

“Hawar” dergisi 15 Mayıs 1932’de yayına girdi. Yayına girdikten sonra düzenli olmayan aralıklarla Kürtçe ve Fransızca yayınlandı. 15 Ağustos 1943 yılına kadar 57 sayı yayınlandı. Fransa yönetimindeki Suriye’nin Şam şehrinde Celadet ve Kamuran Bedirxan kardeşler yönetiminde yayınlanan Hawar dergisi ulaşabildiği Türkiye ve Irak Kürtlerini de etkiledi. Ne var ki o dönemde hem okuma-yazma oranı azdı hem de iletişim ve teknoloji yetersiz seviyedeydi. Yazarları arasında Celadet ve Kamuran Bedirxan, Kadri Cemal Paşa, Nureddin Zaza, Hasan Hişyar gibi aydınlar vardı. Dergi, Ehmedê Xanî’nin etkisinde yayın yaptı.
 


RONAHÎ DERGİSİ (Bağdat, 1942)

Celadet Bedirxan, Nisan 1942’de Ronahî dergisini çıkardı. Kürt dili uzmanı olan Celadet Bedirxan, Latin alfabesinden yararlanarak Kürtçe bir alfabe yaptı. Ne var ki Irak’taki Kürtler, o dönemde bu alfabeye yakınlık duymadı. Halk, Arap harfleriyle okuyup yazma eğilimi gösterdi. Hawar’dan sonra bu dergide de Kürtçe’nin nasıl durulaşabileceği, nasıl yakınlaşabileceğini ve nasıl getirileceği tartışıldı. Fransız ve İngilizlerin II. Dünya Savaşı’ndaki askeri başarılarına yer veren dergi, demokratik eylemleri öne çıkararak, Nazilere karşı tavır aldı. Ronahî’nin son sayısı 1945’te çıktı ve ardından dergi bilinmeyen bir sebeple kapatıldı.




ROJA NÛ GAZETESİ (Beyrut, 1943)

Celadet Bedirxan, gibi kardeşi Kamuran Ali de, basın alanında aktif bir şekilde çalıştı. Beyrut’ta 1943-46 yılları arasında yayınlanan Roja Nû gazetesinin sahibi ve sorumlu müdürü Kamuran Ali Bedirxan’dır. Haftalık olmasına rağmen, yayını zaman zaman aksayan gazete, 73 sayı çıktı. Bazı sayıları Kürtçe-Fransızca’dır. Gazetede Kürt folkloru ve edebiyatına da yer verildi. II. Dünya Savaşı sonrasında Demokrasi Cephesi denilen İngiltere, Fransa, Sovyet Birliği’nden yana tavır aldı. Savaşa ABD de katılınca, Amerikan toplumuna ilişkin yazılar gazetede yer aldı. O dönemde Kürdistan’da Bedirxan, ayrıca “Stêrk” gazetesini çıkardı. Roja Nû’da Stêrk övücü şekilde tanıtıldı. Roja Nû’da, Celadet Bedirxan, Osman Sabri, Hasan Hişyar, Kadri Can, Reşid Kürd’ün yazıları yayınlandı.

Dönemin diğer gazeteleri ise şunlardır: Jîyan gazetesi, 1926’dan 1936’ya kadar Süleymaniye’de, Riya Teze gazetesi, 1930’dan 2003 yılına kadar Erivan’da, Galewej dergisi, 1941 yılından 1950’li yıllara kadar Bağdat’ta yayınlandı. Osmanlı dönemindeki Kürt gazetelerinin yayınlandığı yıl ve yerleri şöyledir: KÜRD TEAVUN VE TERAKKİ GAZETESİ (İstanbul, 1908), ŞARK VE KÜRDİSTAN (İstanbul, 1908), KÜRDİSTAN (İstanbul, 1908), AMİD-İ SEVDA (İstanbul, 1909), PEYMAN (Diyarbakır, 1909), ROJÎ KURD (İstanbul, 1913), HETAWÎ KURD (İstanbul, 1913), YEKBUN (İstanbul, 1913), JÎN DERGİSİ (İstanbul, 1918), JÎN (İstanbul, 1918), KÜRDİSTAN (İstanbul, 1919), GAZÎ (Diyarbakır, 1919).

Kürt isyanlarının bastırıldığı, muhalif basın ve örgütlenmelere izin verilmeyen Cumhuriyetin ilk döneminde Kürt gazeteleri daha çok yerelde kaldı. İRFAN (Siverek, 1923), AĞRI (Ağrı, 1929), DİCLE KAYNAĞI (İstanbul, 1948), ŞARK MECMUASI (İstanbul, 1950), ŞARKIN SESİ (İstanbul, 1950), İLERİ YURT (Diyarbakır, 1959). Demokrasiye geçilen Demokrat Parti yönetimi döneminde diğer muhalifler gibi Kürtlere aman verilmeyince, gazete ve dergi yayınları, kimi üniversite öğrencilerinin bulundukları şehirlerde çıkardıkları birkaç küçük yayına kaldı. Bu gazete ve dergilerden bazıları şunlardır: DEMOKRAT DOĞU (1950), AĞRI (Ankara, 1953), ŞARK POSTASI (Diyarbakır, 1954), HENEK (Ankara, 1955), CUDİ (1956), DERSİM (Ankara, 1957), CERİDE-İ DERSİM (İstanbul, 1957), MEZOPOTAMYA (Diyarbakır, 1959).

27 Mayıs Anayasası’nın getirdiği göreceli özgürlük ortamında ve bunun kesintiye uğradığı 12 Mart 1971 muhtırasına değin yayınlanan Kürt gazete ve dergileri şunlardır: DİCLE-FIRAT (İstanbul, 1962), BARIŞ DÜNYASI (İstanbul, 1962), SİLVAN SESİ (Silvan, 1962), KEKO (Ankara, 1963), DENG (İstanbul, 1963), ROJA NEW (İstanbul, 1963), R YA RAST (İstanbul, 1963), KÖRMİŞKAN (Ankara, 1965), ÇIRA (Elazığ, 1965), YENİ AKIŞ (Ankara, 1966), DENGÎ TAZE (İstanbul, 1966), HAVAR (Ankara, 1966), UYANIŞ (Ankara, 1967), ÇIKIŞ (Ankara, 1967), DİYARBAKIR KÜLTÜR (Ankara, 1967), SİVEREK (İstanbul, 1968), HINIS’TAN SESLER (Ankara, 1968), KARAKOÇAN (İstanbul, 1969), DİRİLİŞ-MARDİN’İN SESİ (Ankara, 1969), EZİLENLER (Tunceli, 1968), DOĞU (İstanbul, 1969), DENGÊ SÊREK (İstanbul, 1969), MEZRA BOTAN (1969), Ş RESÎYAR (Doğu Bayazıt, 1970), GUMGUM (Ankara, 1970), ADIYAMAN (İstanbul, 1970), DDKO HABER BÜLTENİ (Ankara, 1970), BAZALT KENT (Ankara, 1970).

1970’Lİ YILLAR

DOĞU NOTLARI (İstanbul, 1975), AZAD (Ankara, 1975), ÖZGÜRLÜK YOLU (İstanbul, 1975), HEVAL / YOLDAŞ (1975), XEBAT (1976), RIZGARİ (Ankara, İstanbul, 1976), SİİRT’TE SON SÖZ (Siirt, 1976), R YA SOR (Ankara, 1977), P ŞENG BO ŞORES (1977), ROJA WELAT (Ankara, 1977), DEMOKRASİ (Ağrı, 1977), XEBAT Jİ BO RIZGARİYA KURDİSTAN (1978), KAWA (İstanbul, 1978), DEVRİMCİ DEMOKRAT GENÇLİK (İstanbul, Ankara, 1978), DENG  KAWA (Ankara, 1979), HABER BÜLTENİ (Bismil, 1979), ALA RIZGARÎ (İstanbul, 1979), ŞOREŞ (1979), JÎNA NÛ (Van, 1979), ÖZGÜRLÜK ŞAFAĞI (Hakkari, 1979), ÖZGÜRLÜK (İzmir, 1979), SERXWEBÛN (Antep, 1979), PKK BÜLTENİ (Kızıltepe, 1979), T KOŞÎN (Antep, 1979), TÎRÊJ (İzmir, 1979), SESLENİŞ (Batman, 1979), YEKBÛN (Diyarbakır, 1979), YURTTAN HABERLER (Diyarbakır, 1980), BEŞİRİ’DE UYANIŞ (Beşiri, 1980).


12 EYLÜL DARBESİ SONRASI:

TÊKOŞER (1980), XEBAT SER RİYA BARZANÎ (1981), MEDYA GÜNEŞİ (İstanbul, 1988), ÖZGÜR GELECEK (Ankara, 1988), VATAN GÜNEŞİ (İstanbul, 1989), SEÇMELER (Ankara, 1989), DENG (İstanbul, 1989), NEWROZ (İstanbul, 1991), HALAY (Urfa, 1991), ROJNAME (İstanbul, 1991), NEWROZ ATEŞİ (İstanbul, 1992), SERKETİN (İstanbul, 1992), AZADÎ (İstanbul, 1992), NÛBİHAR (İstanbul, 1992), JÎYANA NÛ (İstanbul, 1994), DENGÊ AZADÎ (İstanbul, 1994), GOVEND (Diyarbakır, 1995), RONAHİ (İstanbul, 1995), ARMANÇ (İstanbul, 1995), ROJ (İstanbul, 1995), NÛ ROJ (İstanbul, 1996), HÊVİ (İstanbul, 1996), ROJA TEZE (İstanbul, 1999), JİN Û JİYAN (İstanbul, 1999), DEMA NÛ (Diyarbakır, 2001), TÎROJ (İstanbul, 2002), NU JİN Û JİYAN (İstanbul, 2003), VATE (İstanbul, ...), ESMER (İstanbul, 2005), W (Diyarbakır, ...), ÇİRÛSK (Diyarbakır, 2008), ZEND (İstanbul, ...), MULTİKULTİ (İstanbul, 2008), NEWEDE DERSİM (Dersim, 2009), TOPLUM VE KURAM (İstanbul, 2009), BANGA HEQ JI KELHAAMED (Diyarbakır, 2009), HİNAR (İzmir, 2009).







ÖZGÜR BASIN GELENEĞİ

15 Haziran 1988 günü Toplumsal Diriliş ile yola çıkan Özgür Basın Geleneği, bugüne kadar günlük, haftalık ve aylık olmak üzere 70’den fazla gazete çıkardı. Kısa sürede ‘imha edilen’ Toplumsal Diriliş’i saymazsak, Özgür Basın Geleneği’nin ilk adımı sayılan haftalık Halk Gerçeği gazetesi, altı ayrı siyasi çevrenin ortak yayın organı olarak yayınlandı. 22 Nisan 1990’da yayına başlayan ve dokuzuncu sayıda kapatılan Halk Gerçeği’nin kapatılması üzerine tutuklanan Yazı İşleri Müdürü İsmail Safter, bir süre hapis yattı. Ardından yayına başlayan Yeni Halk Gerçeği ise sadece üç sayı yayınlandıktan sonra, gazetenin yönetimince kapatıldı.

Ortak yayın projesi tutmayınca, bu kez yola Yeni Ülke ile tek başına koyulma kararı alındı. İlk sayısının yayınlandığı 20 Ekim 1990 haftasında, Diyarbakır bürosunun İslami Cihat örgütü tarafından bombalandığı haftalık gazetenin kurucu Genel Yayın Yönetmeni Günay Aslan, gazetenin 16. sayısından itibaren yerini Hüseyin Aykol’a bıraktı. Yayınlanan 110 sayısından 40’a yakın sayısı toplatılan gazetenin ülke ve Avrupa’daki toplam tirajı 50 bine kadar yükseldi.

Haftalık Yeni Ülke ihtiyaçlara yanıt veremez hale gelince günlük gazete çıkarma kararı alındı ve Özgür Gündem’in alt yapısı hazırlanmaya başlandı. 30 Mayıs 1992 günü yayına başlayan günlük gazetenin kurucu Genel Yayın Yönetmeni Ahmet Kahraman idi; ancak gazetenin yayını başlamadan ayrıldı. Gazetenin ilk Genel Yayın Yönetmeni Ragıp Duran oldu; o da ilk iki haftanın sonunda istifa edince, yerine Yayın Kurulu oluşturuldu. Özgür Gündem gazetesiyle tanınan Özgür Basın Geleneği’nin şimdiye kadar çıkardığı gazete ve dergiler şunlardır:

TOPLUMSAL DİRİLİŞ (İstanbul, 1988), HALK GERÇEĞİ (İstanbul, 22 Nisan 1990 - 24 Haziran 1990), YENİ HALK GERÇEĞİ (İstanbul, 26 Ağustos 1990 -16 Eylül 1990), ÖZGÜR HALK (İstanbul, 1990), REWŞEN (İstanbul, 1992), YENİ ÜLKE (İstanbul, 20 Ekim 1990-Aralık 1992), ÖZGÜR GÜNDEM (İstanbul, 30 Mayıs 1992 - 15 Ocak 1993), DEVRİMCİ YURTSEVER GENÇLİK (İstanbul, 1992), TEWLO (İstanbul, 9 Nisan 1992 - 2 Temmuz 1992), ÖZGÜR GÜNDEM -2 (İstanbul, 26 Nisan 1993 - 14 Nisan 1994), ÖZGÜR ÜLKE (İstanbul, 28 Nisan 1994-2 Şubat 1995), YENİ POLİTİKA (İstanbul, 13 Nisan 1995 - 16 Ağustos 1995), JİYANA REWŞEN (İstanbul, 1995), ÖZGÜR POLİTİKA (Frankfurt, 28 Ağustos 1995-5 Eylül 2005) ÖZGÜR YAŞAM (İstanbul, 7 Ekim 1995 - 20 Ocak 1996), DEMOKRASİ (İstanbul, 12 Aralık 1996- 3 Mayıs 1997), ÜLKEDE GÜNDEM (İstanbul, 7 Temmuz 1997 - 23 Ekim 1998), PÎNE (İstanbul, 1999), ÖZGÜR BAKIŞ (İstanbul, 18 Nisan 1999 - 24 Nisan 2000), 2000’DE YENİ GÜNDEM (İstanbul, 27 Mayıs 2000 - 31 Mart 2001), YEDİNCİ GÜNDEM (İstanbul, 23 Haziran 2001 - 30 Ağustos 2002), YENİDEN ÖZGÜR GÜNDEM (İstanbul, 2 Eylül 2003 - 28 Şubat 2004), ÜLKEDE ÖZGÜR GÜNDEM (İstanbul, 1 Mart 2004 - 16 Kasım 2006), YENİ ÖZGÜR POLİTİKA (Frankfurt, 16 Ocak 2006) TOPLUMSAL DEMOKRASİ (İstanbul, 16 Kasım 2006 - 5 Ocak 2007), GÜNDEM (İstanbul, 17 Ocak 2007- 16 Aralık 2007), GÜNCEL (İstanbul, 19 Mart 2007 - 17 Ekim 2007), YAŞAMDA GÜNDEM (İstanbul, 9 Mart 2007 - 12 Mart 2007), GERÇEK DEMOKRASİ (İstanbul, Ekim 2007 - 21 Kasım 2007), YEDİNCİGÜN (5 Kasım 2007 - 8 Ekim 2008), HAFTAYA BAKIŞ (1 Aralık 2007 - 18 Mart 2008), YAŞAMDA DEMOKRASİ (15 Aralık 2007 - 4 Nisan 2008), TOPLUMSAL DEMOKRASİ-2 (22 Aralık 2007 - 25 Şubat 2008), ÖTEKİ BAKIŞ (31 Mart 2008 - 4 Nisan 2008), YENİ BAKIŞ (14 Nisan 2008 - 8 Mayıs 2008), ALTERNATİF (19 Mayıs 2008 - 20 Ekim 2008), GELECEK (28 Mayıs 2008 - 27 Eylül 2008), ÖZGÜR ÜLKE -2 (30 Eylül 2008 - 1 Ekim 2008), GERÇEK (3 Ekim 2008 - 3 Ekim 2008), ÜLKEYE BAKIŞ (12 Ekim 2008 - 18 Ekim 2008), YENİ MEZOPOTAMYA (22 Ekim 2008 - 22 Ekim 2008), POLİTİKA (27 Ekim 2008 - 14 Şubat 2009), ANALİZ (8 Kasım 2008 - 28 Şubat 2009), AYRINTI (29 Kasım 2008 - 28 Mart 2009), ÖZGÜR YORUM (21 Aralık 2008-14 Mart 2009), GÜNLÜK (19 Ocak 2009 - 4 Nisan 2011), ÖZGÜR GÜNDEM (İstanbul, 4 Nisan 2011), ÖZGÜR MEZOPOTAMYA (11 Nisan 2009 - ...), ÖZGÜR GÖRÜŞ (18 Nisan 2009 - ...), SÜREÇ (13 Haziran 2009 - ), ÖZGÜR HALK TAVRI (20 Haziran 2009 - ), SİYASİ ALTERNATİF (6 Haziran 2009 - ... ), ÖZGÜR ORTAM (27 Haziran 2009 - ... ), DEMOKRATİK AÇILIM (26 Ağustos 2009 - ... ), HAFTALIK YORUM (7 Şubat 2010 - ... ), YORUM (27 Mart 2010 - ... ), POLİTİK YORUM (3 Nisan 2010 - ... ), ÜLKEDE YORUM (20 Nisan 2010 - ... ), ÖZGÜR HALK VE DEMOKRATİK MODERNİTE (2010), DEMOKRATİK VATAN (2011), DEMOKRATİK ÜLKE (2012), DEMOKRATİK ULUS (2012), DEMOKRATİK MODERNİTE (2012.

Kürtçe gazete ve dergilerimiz ise şunlardır: WELAT (22 Şubat 1992 - 1994), WELATÊ  ME (1994-1995), AZADIYA WELAT (1996-2006), AZADIYA WELAT (15 Ağustos 2006 - Ö), DENGÊ WELAT (24 Mart 2007 - 2008), WELAT (Kasım 2008), ROJEV (16 Nisan 2009), HAWAR (6 Mayıs 2009 - ...), ROJEV-2 (13 Kasım 2009 - ... )
 

TELEVİZYONLAR

Uydudan yayın yapan televizyon kanalları:

STÊRK TV (Giştî), NÛÇE TV (Nûçe), KNN (Nûçe), Kurdistan TV, KURDSAT TV (Giştî), Newroz TV (Giştî), Ronahî TV, Zagros TV (Giştî), Gelî Kurdistan (Nûçe), NRT (Nûçe), Kanal 4 (K.A), MMC  (Mûzîk), KOREK (Mûzîk), Vîn TV (Mûzîk), KURD 1 (Giştî), Tîşk TV (Giştî), Asosat, Rojhilat TV (Giştî), Q.Newroz, Komala TV, Kurd CH, Spêda TV, Peyam TV, Jamawar TV, Silêmanî TV, Roj TV (Giştî), Kanal Hewlêr, Duhok TV, KBC, KIRKÛK, DENGÎ XELK, ENKAWA TV, TRT 6, Seher TV, Dünya tv, DIJLE TV, ÇAGRI TV, Me TV (Çandî).

İnternetten yayın yapan televizyon kanalları:

Hawar TV (Çandî), Kurdan TV (Çandî), Efrîn TV (Çandî), GERÎLLA TV (Polîtîk), MK TV (Nûçeyî), AZAD NEWS (Nûçeyî),  EzîdaTV (Çandî), Rojava TV (Polîtîk).

Yerel televizyon kanalları:

Gün TV (Amed), AMED TV (Amed), CAN TV (Amed), Denge TV (Batman), K-TV, Azadî TV, K-TV-Duhok, Delal TV, Gulan TV, Xak TV, PUK TV, PUK TV-Hêwlêr, HETAW TV, QELAT TV, NÎQA TV, NEW LINE TV, XABÎR TV, U TV, S TV- Kurdî, Nîga TV, Perwerde TV, Kerkûk TV (Kerkuk), Kurd TV (Sine), Zagros (Sine), MESOPOTAMIA TV (Kanada)


Hüseyin AYKOL
Özgür Gündem 



Haber okunma sayısı: 468

Yazdır

YORUM EKLE

Yorum Başlığı

Yorum

YORUMLAR

  • Bu habere henüz yorum yapılmamış. İlk yorum yapan siz olun.

DİĞER HABERLER

kurt-rehineler-dehset-dolu-gunleri-anlatti

Kürt rehineler dehşet dolu günleri anlattı

14 Ağustos 2013 Çarşamba 08:43
ve-barzani-rojava-icin-devrede

Ve Barzani Rojava için devrede

10 Ağustos 2013 Cumartesi 22:48
guney-kurdistan-rojavaya-kapilari-acacak-mi

Güney Kürdistan Rojavaya Kapıları Açacak mı?

08 Ağustos 2013 Perşembe 15:55
ypgden-uc-gunluk-bayram-ateskesi

YPG’den üç günlük bayram ateşkesi

08 Ağustos 2013 Perşembe 08:05
Site Reklamı